Son Güncelleme 30 Ocak 2026 Yazar Hayri Güneş

Arılıkta her şey yolunda giderken bir kovanın önünde duraksadığınız o anı bilirsiniz; uçuş deliğindeki durgunluk veya kapağı açtığınızda burnunuza gelen o yabancı koku, iç güdülerinize bir şeylerin ters gittiğini fısıldar. Arıcılıkta tecrübe, belirtileri henüz yolun başındayken okuyabilmektir. Hazırladığımız bu arı hastalıklarında teşhis rehberi, özellikle Amerikan Yavru Çürüklüğü gibi yıkıcı hastalıklarla, sadece basit bir besin eksikliği olan açlık stresi arasındaki o ince çizgiyi kovan başında, sadece 10 dakika içinde ayırt etmenizi sağlayacak. Arılarınızı kaybetmemek ve kovan sönmeleri önüne geçmek için ihtiyaç duyduğunuz bu “hayat kurtarıcı” bilgilerle, arılığınızda tam hakimiyet sağlıyoruz.

Arılıkta Panik Yok, Gözlem Var!

Arıcılıkta en büyük düşman belirsizliktir. Kovan başında bir sorunla karşılaştığınızda soğukkanlı kalmak, doğru teşhisin yarısıdır. Unutmayın, her anormal durum mutlaka bir hastalık değildir; bazen doğanın sert bir oyunu, bazen de sadece bir ihmaldir.

Neden İlk 10 Dakika Hayati Önem Taşır?

Arı hastalıklarında teşhis rehberi kullanırken zaman yönetimi, arılığınızın geleceğini belirler. Kovan kapağını açtığınız o ilk 10 dakika içinde yapacağınız doğru tespit şu üç şeyi sağlar:

• Bulaşmayı Durdurur: Eğer sorun Amerikan Yavru Çürüklüğü (AYÇ) gibi bulaşıcı bir illetse, diğer kovanlara el demiri veya yağmacılık yoluyla yayılmasını saniyeler içinde engelleyebilirsiniz.
• Doğru Müdahale Şansı: Açlıktan ölmek üzere olan bir koloniye ilaç vermek zaman kaybıyken, hastalık olan bir koloniye sadece şerbet vermek ölümü hızlandırır.
• Maliyet Yönetimi: Yanlış teşhisle gereksiz kullanılan ilaçlar hem balın kalitesini bozar hem de bütçenizi sarsar.

Hastalık mı, Yoksa Mevsimsel Bir Durum mu?

Her kovan sönmesi bir salgın habercisi olmayabilir. Özellikle Mart 1985 gibi dengesiz geçen bahar aylarında, arılarımız “mevsimsel kopuşlar” yaşayabilir.

1. Mevsimsel Durum (Açlık/Soğuk): Gece aniden düşen sıcaklıklar veya uzun süren yağışlar nedeniyle dışarıdan nektar gelmeyince arılar yavruları söküp atabilir. Bu bir hastalık değil, bir hayatta kalma refleksidir.
2. Gerçek Hastalık: Eğer mevsim normalse, dışarıda nektar akımı varken hala yavru alanında düzensizlik ve larvalarda renk değişimi varsa, arı hastalıklarında teşhis rehberi devreye girmeli ve klinik belirtiler aranmalıdır.

Adım 1: Kovan Kapağını Açmadan Önceki İşaretler (Dış Gözlem)

Kovanın başına geçtiğinizde dumanı basmadan önce derin bir nefes alın ve uçuş deliğini izleyin. Arı hastalıklarında teşhis rehberi uygulaması aslında daha kapağı kaldırmadan başlar. Dışarıdaki manzara, içerideki krizin büyüklüğünü fısıldar.

Uçuş Deliği Önündeki Ölü Arılar Bize Ne Anlatıyor?

Uçuş tahtasında veya kovanın hemen önündeki toprakta biriken arı ölüleri her zaman felaket habercisi değildir ancak şekli çok önemlidir:

• Dışarı Atılmış Larvalar: Eğer uçuş deliği önünde beyaz, kurumuş veya yarım kalmış larva kalıntıları görüyorsanız, bu genellikle bir açlık veya ani soğuk belirtisidir. Arılar, besleyemeyeceklerini anladıkları yavruları dışarı atarak koloniyi küçültmeye çalışır.
• Kıvrılmış ve Dili Dışarıda Ölüler: Eğer ölü arıların dilleri dışarıdaysa, bu genellikle bir zirai ilaç zehirlenmesine işarettir.
• Dağınık ve Siyahlaşmış Ölüler: Arı mevcudu hızla azalmış ve kovan önünde çok sayıda yaşlı arı ölümü varsa, Nosema veya kronik arı felci riskini düşünmek gerekir.

Kovan Girişindeki “Halsiz” Arıların Sırrı: Açlık mı, Felç mi?

Uçuş tahtasında titreyen, kanatlarını garip açılarla tutan veya sadece öylece duran arılar görmek can sıkıcıdır. Burada arı hastalıklarında teşhis rehberi şu ayrımı yapar:

• Açlık Belirtisi: Arılar çok yavaş hareket ediyor, uçuş deliğinden içeri girmeye mecali yokmuş gibi görünüyor ve üzerlerine dokunduğunuzda tepki vermiyorsa bu açlık işaretidir. Kovanın yakınına bir damla koyu şerbet damlattığınızda arı hemen ona yöneliyorsa, teşhisiniz kesinleşir.
• Arı Felci (Paraliz) Belirtisi: Eğer arılar simsiyah, tüysüz, yağlı bir görünüme sahipse ve vücutları sürekli titriyorsa bu bir felç (virüs) belirtisidir. Felçli arılar genellikle sağlıklı arılar tarafından kovan dışına itilir ve uçuş tahtasında çaresizce dönerler.
• Yağmacılık Belirtisi: Eğer kovan girişinde bir kavga, birbirini ısıran arılar ve uçuş deliği çevresinde “sinsi” uçuşlar görüyorsanız; bu bir hastalık değil, zayıf düşmüş kovanın saldırıya uğramasıdır.

Adım 2: Koklayarak Teşhis (Koku Testi)

Kovan kapağını kaldırdığınızda yüzünüze çarpan o ilk hava, koloninin sağlık karnesidir. Sağlıklı bir kovan mis gibi balmumu, polen ve bal kokar. Ancak yolunda gitmeyen bir şeyler varsa, koku hücreleriniz size alarm verecektir.

Amerikan Yavru Çürüklüğü’nün O Karakteristik “Balık Tutkalı” Kokusu

Eğer kapağı açar açmaz burnunuza ağır, mide bulandırıcı ve adeta bayatlamış bir balık tutkalını veya çürümüş bir leşi andıran koku geliyorsa, durum ciddidir.

• Neden Bu Koku Oluşur? AYÇ bakterileri (Paenibacillus larvae), larvaların dokularını hızla parçalayarak bir protein bozunmasına yol açar. Bu koku, aslında çürüyen canlı dokusunun kokusudur.
• Kovan Başında Teşhis: Bu koku o kadar baskındır ki, bazen kovanın yanına yaklaşırken bile duyulabilir. Eğer bu “leş” kokusunu alıyorsanız, çerçeveleri detaylı incelemeden önce diğer kovanlara bulaştırmamak için tedbirinizi almalısınız.

Ekşi ve Keskin Kokular: Avrupa Yavru Çürüklüğü Belirtisi mi?

Her kötü koku Amerikan Yavru Çürüklüğü demek değildir. Eğer burnunuza gelen koku daha keskin, ekşimiş bir turşuyu veya bozulmuş sirkeyi andırıyorsa, oklar Avrupa Yavru Çürüklüğü (AYÇ) veya Adi Yavru Çürüklüğü üzerine döner.

• Ayırıcı Özellik: Avrupa Yavru Çürüklüğü’nde koku genellikle daha “ekşi” ve fermente olmuş bir hava taşır. Amerikan türündeki o ağır, yapışkan ve hayvansal çürüme kokusu yoktur.
• Mevsimsel İlişki: 1985’in o nemli ve değişken bahar aylarında olduğu gibi, ani sıcaklık değişimleri ve dengesiz beslenme bu ekşi kokulu hastalıkların ortaya çıkmasını tetikleyebilir.

Adım 3: Çerçeve Üzerindeki “Yamalı” Görüntü (Görsel Analiz)

Çerçeveyi kovanın içinden nazikçe çıkardığınızda, ilk bakmanız gereken şey yavruların dizilimidir. Sağlıklı bir kraliçe arı, hücreleri bir duvar ustası gibi yan yana ve boşluk bırakmadan doldurur. Eğer bu düzen bozulmuşsa, kovan size bir şeyler anlatmaya çalışıyordur.

Düzgün Yavru Alanı vs. Dağınık Yavru Alanı

Görsel analizde ilk kural, “homojenlik” aramaktır:

• Sağlıklı Yavru Alanı: Çerçevenin merkezinden dışarıya doğru, aynı yaşlardaki yavruların (yumurta, larva, pupa) bloklar halinde dizildiği, kompakt ve dolu bir görüntüdür. Arada çok az boş hücre bulunur.
• Dağınık (Yamalı) Yavru Alanı: Halk arasında “at nalı” veya “elek” gibi görünen bu tabloda, kapalı yavruların arasında çok fazla boşluk vardır. Eğer yavru alanı delik deşik görünüyorsa, bu genellikle işçi arıların hastalık nedeniyle ölen larvaları temizlemesinden kaynaklanır. Bu görüntü, arı hastalıklarında teşhis rehberi için en büyük kırmızı bayraktır.

Çökmüş ve Delinmiş Hücre Kapakçıkları Neyin Habercisi?

Sağlıklı kapalı yavru hücrelerinin kapakları hafif dışbükey (şişkin), açık kahverengi ve pürüzsüzdür. Ancak aşağıdaki işaretleri görüyorsanız, Amerikan Yavru Çürüklüğü kapınızda olabilir:

1. İçe Çöküklük: Kapakçıklar dışa doğru şişkin durması gerekirken, içeriye doğru çökmüş ve ıslak bir görünüme sahipse dikkat!
2. Koyu Renk: Hücre kapaklarının rengi normalden çok daha koyu ve yağlı bir hal aldıysa bu doku bozulmasını gösterir.
3. Düzensiz Delikler: Arıların temizlemek amacıyla rastgele açtığı küçük, kenarları tırtıklı delikler; hücre içindeki pupanın çürümeye başladığının kanıtıdır.

Açlık mı? Eğer hücre kapakları düzgün ama yavru alanı boşsa, muhtemelen kraliçe arı besin eksikliği nedeniyle yumurta atmayı kesmiştir. Ancak kapaklar delik ve çökükse, bu sadece bir açlık meselesi değil, ciddi bir enfeksiyondur.

Adım 4: Meşhur “Kibrit Çöpü” Testi Nasıl Yapılır?

Eğer bir önceki adımda şüpheli, çökmüş veya delinmiş bir hücre gördüyseniz, bu testi uygulamak zorundasınız. Bu yöntem, Amerikan Yavru Çürüklüğü (AYÇ) teşhisinde altın standarttır.

Hücre İçindeki Larvayı Test Etme Tekniği

Testi yaparken soğukkanlı olmalı ve mikrobu dağıtmamaya özen göstermelisiniz:

1. Doğru Örneği Seçin: İçe çökmüş, rengi kahverengiye dönmüş ve yağlı görünen bir hücre seçin.
2. Giriş: Temiz bir kibrit çöpünü, kürdanı veya ince bir dal parçasını hücrenin içine nazikçe sokun.
3. Karıştırın: Çöpü içeride hafifçe çevirerek çürümüş larva kalıntısının çöpün ucuna yapışmasını sağlayın.
4. Yavaşça Çekin: Çöpü hücreden dışarıya doğru milim milim, acele etmeden çekmeye başlayın.

Sıvının Uzama Mesafesi: AYÇ ve Diğerleri Arasındaki Fark

Çöpü çektiğinizde gördüğünüz manzara, davanın sonucunu belirler:

• Amerikan Yavru Çürüklüğü (AYÇ): Eğer hücre içindeki kahverengi kütle, bir sakız veya tutkal gibi çöpün ucunda 2,5 cm ile 5 cm arasında bir iplik gibi uzuyorsa, teşhis maalesef pozitiftir. Bu iplikleşme, hastalığa neden olan bakterinin dokuları nasıl parçaladığının en net kanıtıdır.
• Avrupa Yavru Çürüklüğü (AYÇ): Larva kalıntısı çöpün ucuna gelebilir ancak genellikle iplikleşme yapmaz ya da çok kısa (1 cm’den az) kopar. Kıvamı daha çok granüllü veya sulu bir yapıdadır.
• Sadece Açlık: Açlık nedeniyle ölen bir larva kurumuş veya büzüşmüştür. Çöpü soktuğunuzda genellikle sert bir tabaka ile karşılaşırsınız; uzama veya vıcık vıcık bir kahverengi sıvı görülmez.

Arı Hastalıklarında Teşhis Rehberi İçin Kritik Uyarı

Test biter bitmez kullandığınız kibrit çöpünü kesinlikle arılığa atmayın! Bu çöp, milyonlarca canlı spor taşır. Çöpü kovanın yanında derin bir çukura gömün veya yakarak imha edin.

Adım 5: Larva Rengi ve Pozisyonu Kontrolü

Hücrelerin içine baktığımızda, arıların geleceği olan larvaların duruşu ve rengi bize her şeyi anlatır. Arı hastalıklarında teşhis rehberi ilkelerine göre, sağlıklı bir kovan ile hastalık pençesindeki bir kovan arasındaki en net görsel fark burada yatar.

C Harfi Şeklindeki Sağlıklı Larvalar

Kovanın içinde her şey yolundaysa, larvalar bize güven verir. Sağlıklı bir larvayı şu üç özellikten tanıyabilirsiniz:

• Şekil: Larva, hücrenin dibine simetrik bir şekilde çökmüş ve net bir “C” harfi formunu almıştır.
• Renk: Parlak, süt beyazı ve canlı bir rengi vardır. Adeta ışığı yansıtır.
• Yatak: Larva, “arı sütü” dediğimiz besinin içinde adeta yüzüyor gibi görünmelidir. Eğer larva kuru bir hücre tabanındaysa, bu bir besleme yetersizliği veya yaklaşan bir açlık sinyalidir.

Rengi Sararmış, Erimiş veya Pozisyonu Bozulmuş Larvaların Anlamı

Eğer hücrenin içine baktığınızda o tertemiz beyazlığı göremiyorsanız, arı hastalıklarında teşhis rehberi verilerine göre şu alarm durumlarını değerlendirmelisiniz:

1. Pozisyon Bozukluğu: Larva, hücrenin dibindeki o muntazam “C” şeklini kaybetmiş, yukarı doğru dikilmiş veya hücre duvarına çarpık bir şekilde yapışmışsa; bu genellikle Avrupa Yavru Çürüklüğü işaretidir.
2. Renk Değişimi (Sarıdan Kahverengiye): Larva rengi kirli beyaza, ardından sarıya ve en son çikolata kahverengisine dönüyorsa, doku ölümü gerçekleşiyor demektir. Kahverengileşme arttıkça Amerikan Yavru Çürüklüğü riski tavan yapar.
3. Erimiş Görünüm: Larva sanki fırında erimiş bir mum gibi yayılmış, hatları belirsizleşmiş ve hücre tabanına yapışmışsa; bu durum ciddi bir enfeksiyonun sonucudur.
4. Kurumuş “Mumya” Görünümü: Larva tebeşir gibi beyaz veya siyah sert bir parça haline gelmişse, bu Kireç Hastalığı (Ascosphaera apis) belirtisidir.

Teşhis Özeti: AYÇ vs. Açlık Stresi (Hızlı Karşılaştırma Tablosu)

Kovanın başında karar vermekte zorlandığınızda bu tabloyu bir navigasyon cihazı gibi kullanın. Arı hastalıklarında teşhis rehberi verilerine dayanarak hazırlanan bu kıyaslama, sizi yanlış müdahaleden kurtaracaktır.

Okuyucunun Kovan Başında Hemen Bakabileceği Kısa Kıyaslama Tablosu

Teşhis Kriteri	Amerikan Yavru Çürüklüğü (AYÇ)	Açlık Stresi (Besin Eksikliği)
Kovan Kokusu	Ağır, kokuşmuş leş veya balık tutkalı kokusu.	Koku yoktur veya hafif ekşi bir bal kokusu vardır.
Yavru Düzeni	Dağınık, “elek gibi” yamalı yavru alanı.	Genelde düzenli ama boş hücre sayısı fazladır.
Hücre Kapakları	İçe çökmüş, koyu renkli, yağlı ve deliktir.	Kapaklar normaldir ancak az sayıda ve düzgündür.
Larva Rengi	Kirli sarıdan koyu kahverengiye döner.	Beyazdır ancak büzüşmüş veya kurumuş olabilir.
Kibrit Çöpü Testi	Kahverengi sıvı 2-5 cm arası uzar (iplikleşir).	Uzama olmaz; ya boştur ya da kalıntı kurudur.
Arı Mevcudu	Hızla azalır, kovan savunması düşer.	Arılar vardır ama çerçeve üzerinde halsiz dururlar.
Acil Çözüm	Karantina, imha veya uzman kontrolünde ilaç.	Hemen yoğun şurup (2:1) ve polenli kek takviyesi.

---

Bu Tabloyu Nasıl Okumalısınız?

Eğer belirtilerin çoğu sol sütundaki (AYÇ) maddelerle eşleşiyorsa, 1985’in o Mart ayındaki ani kopuşlar gibi koloninizle vedalaşma vaktiniz gelmiş olabilir; çünkü AYÇ affetmez ve tüm arılığı bitirebilir. Ancak sağ sütundaki (Açlık) belirtileri yoğunsa, bir kova şurup ve birkaç kek ile durumu 24 saat içinde toparlamanız mümkündür.

Arı hastalıklarında teşhis rehberi bize şunu öğretir: “Şüphe varsa, şerbetten önce dezenfeksiyon gelir.”

İlk Müdahale: Teşhis Sonrası “Hayat Kurtaran” Aksiyonlar

Teşhisiniz ne olursa olsun, kovanın kapağını kapatmadan önce yapmanız gerekenler bellidir. Unutmayın, arıcılıkta hız ve hijyen, kayıpları %90 oranında azaltır.

Hastalık Şüphesinde Ekipman Dezenfeksiyonu

Eğer yaptığınız incelemeler sonucunda Amerikan Yavru Çürüklüğü (AYÇ) veya başka bir bulaşıcı hastalıktan şüpheleniyorsanız, elleriniz artık birer “mikrop taşıyıcısıdır”. Arı hastalıklarında teşhis rehberi şu adımları şart koşar:

• El Demiri ve Eldiven: Kullandığınız el demirini pürmüzle yakarak veya yüksek dereceli alkol/çamaşır suyu karışımıyla sterilize etmeden asla başka kovana dokunmayın.
• Kovan Girişini Daraltın: Hastalıklı kovanın savunması düşer. Yağmacı arıların gelip mikrobu kendi kovanlarına taşımasını önlemek için giriş deliğini sadece bir arı geçecek kadar daraltın.
• Ekipman Ayrımı: Şüpheli kovan için kullandığınız fırça, yemlik veya körüğü işaretleyin ve bu kovan “temiz” çıkana kadar başka kolonilerde kullanmayın.

Açlık Durumunda Acil Şerbetleme ve Kek Takviyesi

Eğer teşhisiniz sadece açlıksa, bu aslında sevindirici bir haberdir; çünkü çözümü sizin elinizdedir. 1985’in o sert baharında olduğu gibi doğa cimri davrandığında, arı hastalıklarında teşhis rehberi acil beslemeyi emreder:

• Hızlı Şurup (2:1 Oranı): Arıların enerjisi bittiyse, onlara su oranı düşük, şeker oranı yüksek koyu şurup verin. Bu, onlara ısınmak ve yavrulara bakmak için gereken ısıyı hızla sağlayacaktır.
• Kek Takviyesi: Arıların üzerine (çerçeve başlarına) koyacağınız kaliteli bir arı keki, arıların uzun süreli tok kalmasını sağlar.
• Sıcak Tutma: Aç arı üşür. Kovan içindeki boş alanları bölme tahtası veya straforla daraltarak mevcut ısının dağılmasını engelleyin.

⚠️ ÖNEMLİ UYARI

Bu arı hastalıklarında teşhis rehberi, arılıkta ön teşhis koymanıza yardımcı olmak amacıyla hazırlanmış bir bilgilendirme metnidir. Kovanlarınızda Amerikan Yavru Çürüklüğü (AYÇ) şüphesi oluştuğunda şu adımları izlemek yasal bir zorunluluktur:

1. İhbar Yükümlülüğü: Amerikan Yavru Çürüklüğü, “İhbarı Mecburi Hayvan Hastalıkları” listesinde yer almaktadır. Hastalık şüphesi durumunda vakit kaybetmeden bağlı bulunduğunuz İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne bildirimde bulunmalısınız.
2. Laboratuvar Onayı: Saha testleri (kibrit çöpü testi vb.) güçlü belirtiler sunsa da kesin teşhis ancak uzmanlar tarafından alınan numunelerin laboratuvar ortamında incelenmesiyle konulabilir.
3. Bilinçsiz İlaç Kullanımı: Teşhis kesinleşmeden kovanlara antibiyotik veya kimyasal müdahalede bulunmak; balda kalıntı riskine yol açabileceği gibi, hastalığın sporlarını yok etmez, sadece belirtileri maskeler.
4. Ekipman Hijyeni: Hastalık şüphesi olan bir kovandan diğerine geçmeden önce tüm ekipmanlarınızı dezenfekte etmeyi unutmayın.

Kovan sönmeleri riskini en aza indirmek için profesyonel yardım almaktan çekinmeyin.

Sıkça Sorulan Sorular: Arı Hastalıklarında Teşhis Rehberi

Arıcılarımızın en çok merak ettiği ve kovan başında hayat kurtaran soruları, arı hastalıklarında teşhis rehberi standartlarına göre yanıtladık.

Kaynakça

Bu rehber, dünya çapında kabul görmüş arı sağlığı protokolleri ve akademik yayınlar referans alınarak hazırlanmıştır:

• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı: Arı Hastalık ve Zararlıları ile Mücadele Stratejisi ve Teşhis Teknikleri Klavuzu. (Hastalık tanımları ve ihbar prosedürleri için).
• Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH – Eskiden OIE): Terrestrial Manual: American Foulbrood of Honey Bees (Paenibacillus larvae). (Kibrit çöpü testi ve iplikleşme kriterleri için).
• Morse, R. A., & Flottum, K. (1997): Honey Bee Pests, Diseases, and Enemies. Wicwas Press. (Hücre kapakçığı değişimleri ve larva pozisyon bozuklukları analizi için).
• Shimanuki, H., & Knox, D. A. (2000): Diagnosis of Honey Bee Diseases. USDA Agricultural Handbook No. AH-690. (Görsel teşhis yöntemleri ve laboratuvar öncesi saha testleri için).
• Genç, F. (2012): Arıcılığın Temel Esasları. Atatürk Üniversitesi Yayınları. (Mevsimsel açlık stresi ve yavru sökme davranışları gözlemleri için).
• BEE DOC (Beekeeping Education and Disease Control): Field Guide to Honey Bee Diseases. (Avrupa ve Amerikan Yavru Çürüklüğü arasındaki koku ve kıvam farkları için).