Son Güncelleme 31 Ocak 2026 Yazar Hayri Güneş

Arıların kışın ölme nedenleri, çoğu zaman arıcılar tarafından sadece “soğuk hava” ile açıklansa da, aslında kovanın içinde sessizce ilerleyen çok daha karmaşık biyolojik süreçlerin sonucudur. Bir kovanın sönmesi sadece bir kayıp değil, doğru okunduğunda bir sonraki sezonun başarısını garantileyecek bir rapor niteliğindedir.

Bilimsel literatürde “Kovandaki Sessiz Katil” olarak tanımlayabileceğimiz nem, açlık ve soğuk şoku; genellikle tek başına değil, birbirini tetikleyerek koloniyi çöküşe sürükler. Bu rehberde, kış sonunda kapağı açtığınızda karşılaştığınız manzaranın arkasındaki gerçek nedenleri akademik veriler ve fiziksel kanıtlarla analiz ederek, kış kayıplarının teşhisinde kullanılan 3 kritik yöntemi ele alacağız.

Kış Sönmelerinde “Görünmez” İpuçlarını Okumak

Kış sonunda sönmüş bir kovanla karşılaşmak her arıcı için üzücüdür; ancak bu tabloyu doğru analiz etmek, bir sonraki yılı kurtarmanın tek yoludur. Arıların kışın ölme nedenleri üzerine yapılan bilimsel araştırmalar, koloninin çöküşünün genellikle kovan kapağı kapatılmadan aylar önce başladığını göstermektedir. Kovandaki ölü arıların dizilimi, salkımın pozisyonu ve peteklerdeki nem izleri, bize kışın yaşanan dramın sessiz tanıklığını yapar.

Arıların Ölümü Bir Sonuç mu Yoksa Bir Süreç mi?

Arıcılık literatüründe kış kaybı ani bir olay gibi görünse de, aslında bir “domino etkisi” sürecidir. Çoğu durumda ölüm, Varroa kaynaklı bağışıklık çöküşüyle başlar, yetersiz kış arısı popülasyonuyla devam eder ve nihayetinde çevresel bir tetikleyiciyle son bulur. Bu bağlamda, arıların kışın ölme nedenleri sadece biyolojik değil, aynı zamanda kronolojik bir yönetim hatasının sonucudur.

Kış Yönetiminde Yapılan En Büyük Hata: “Hava Çok Soğuktu” Yanılgısı

Arıcılar arasındaki en yaygın şehir efsanesi, arıların donarak öldüğü düşüncesidir. Oysa sağlıklı bir bal arısı kolonisi, yeterli gıdası ve kuru bir ortamı olduğu sürece $-40^\circ C$ dereceleri bile tolere edebilir. “Hava çok soğuktu” bahanesi, aslında kovan içindeki termoregülasyon başarısızlığının üzerini örten bir yanılgıdır. Arı soğuktan değil; ya açlıktan ya da ıslanarak vücut ısısını kaybettiği için ölür.

Bilimsel Perspektif: Arı Salkımının (Winter Cluster) Biyolojisi

Bal arıları, memeliler gibi kış uykusuna yatmazlar; bunun yerine mucizevi bir “ısı merkezi” oluştururlar. Salkım biyolojisi, dış çeperdeki arıların yalıtım görevi gördüğü, merkezdeki arıların ise uçuş kaslarını titreterek $35^\circ C$ civarında bir ısı ürettiği dinamik bir sistemdir. Ancak bu sistemin çalışması için iki temel yakıta ihtiyaç vardır: Karbonhidrat (Bal) ve Oksijen. Bu denge bozulduğunda, salkım çöker ve “Sessiz Katil” devreye girer.

1. Teşhis: Isı Bariyeri ve Açlık Ölümü (Starvation)

Kovan otopsisinde en sık karşılaşılan ve arıcıyı en çok şaşırtan durum, çerçevelerde bal olmasına rağmen koloninin sönmesidir. Bu trajik durum, arıların kışın ölme nedenleri arasında “yönetilebilir bir hata” olarak sınıflandırılır. Arıların gıdaya sadece birkaç santimetre uzaklıkta yenik düşmesi, tamamen kovan içi fizik kurallarıyla ilgilidir.

Teşhis Belirtisi: Kafalar Petek Gözünde, Karınlar Çekilmiş

Kapağı açtığınızda arıların bir salkım halinde, adeta bir “çiçek” formu oluşturacak şekilde kafalarını petek gözlerinin içine sokarak öldüğünü görüyorsanız, bu net bir açlık işaretidir. Arılar, metabolizmalarını son ana kadar sıcak tutabilmek için petek gözlerindeki son enerji kırıntılarını tüketmeye çalışmış ve karınları büzülmüş şekilde can vermiştir.

Bilimsel Gerçek: Kovanda Bal Olmasına Rağmen Arılar Neden Açlıktan Ölür?

Bal arıları kışın balı sadece yemek için değil, onu bir “termal batarya” olarak kullanmak için tüketirler. Ancak balın varlığı tek başına yeterli değildir; balın erişilebilir olması gerekir. Eğer salkım, kovanın bir köşesinde kalmış ve ballı çerçeveler kovanın diğer ucundaysa, koloni “bolluk içinde kıtlık” çekerek ölür. Bilimsel olarak bu, arıların balı ısıtıp akışkan hale getirecek enerjiyi kaybetmesinden kaynaklanır.

Isı Bariyeri Etkisi: $8^\circ C$ Altındaki Termal Kilitlenme

Arı salkımının dış çeperindeki işçi arılar için kritik eşik $8^\circ C$ derecedir. Ortam sıcaklığı bu derecenin altına düştüğünde, dış çeperdeki arılar uyuşur ve hareket kabiliyetlerini kaybederler. Salkım bir bütün olarak bal stoğuna doğru “yürüyemez” hale gelir. Bu termal kilitlenme, salkımın bal ile olan temasının kopmasına neden olur. Arıların kışın ölme nedenleri araştırmalarında bu durum, koloninin yakıt tankı dolu olmasına rağmen yakıt borusunun donmasına benzetilir.

Arıcı Hatası: Salkımın Bal Stoklarından Kopması ve Yanlış Kış Düzeni

Bu noktada “Sessiz Katil” aslında arıcının yanlış çerçeve düzenidir. Kışa girerken kovanın ortasındaki boş veya az ballı çerçeveler, salkımın merkezini bal stoklarından ayırır. Arıcı, ballı çerçeveleri salkımın hemen üzerine veya bitişiğine dikey bir süreklilikle dizmediğinde, arıların kış ortasında yer değiştiremeyeceği gerçeğini göz ardı etmiş olur.

---

Bilimsel Kaynak: Morse, R. A., & Flottum, K. (1997). The ABC & XYZ of Bee Culture, 40. Baskı, A.I. Root Company.

2. Teşhis: Kondansasyon ve Nem (Moisture)

Kışın kovanı açtığınızda burnunuza gelen o ağır koku, aslında “Sessiz Katil”in ayak izidir. Arıcılar genellikle soğuktan korksa da, kovanın içindeki asıl tehlike nemdir. Arıların kışın ölme nedenleri arasında teşhisi en kolay ancak sonuçları en yıkıcı olan faktör budur; çünkü nem, kovanı bir buzdolabından ziyade dondurucu bir mahzene çevirir.

Teşhis Belirtisi: Küf Kokusu, Islak Tüyler ve Siyahlaşmış Petekler

Nem kaynaklı bir ölümde manzara oldukça nettir: Petekler üzerinde gri-yeşil küf tabakaları (Penicillium veya Aspergillus) oluşmuştur. Ölü arıların tüyleri birbirine yapışmış, sanki suya batırılıp çıkarılmış gibi sırılsıklamdır. Kovan taban tahtasında su birikintileri ve siyahlaşmış, çürümeye yüz tutmuş petek gözleri, koloninin nem tarafından “boğulduğunun” kanıtıdır.

Fizik Bilimi: Kovan İçindeki Bağıl Nemin “Çiğ Noktası”na ($Dew Point$) Ulaşması

Kovan içi iklimi basit bir fizik kuralıyla işler. Salkımdaki arılar bal tüketirken yan ürün olarak su buharı üretirler. Eğer kovanın üst kısmı (kapak altı) yeterince yalıtılmamışsa, yükselen sıcak ve nemli hava soğuk yüzeye çarpar. Sıcaklık $Dew Point$ (Çiğ Noktası) değerine ulaştığında, gaz halindeki nem sıvıya dönüşür. Bu durum, arıların üzerine buz gibi su damlalarının yağmasına neden olur.

Ölüm Mekanizması: Nemin Isı İletkenliğini Artırarak Arıları Dondurması (Hipotermi)

Pek çok arıcı, arıların neden ıslandığında hemen öldüğünü merak eder. Cevap termodinamikte saklıdır: Su, havadan yaklaşık 25 kat daha iletkendir. Kuru bir arı salkımı ısıyı içeride hapsederken, üzerine su damlayan bir salkım vücut ısısını saniyeler içinde kaybeder. Arıların kışın ölme nedenleri araştırmalarında bu durum, “akut hipotermi” olarak tanımlanır; yani arılar dış ortam soğuk olduğu için değil, vücut ısıları su aracılığıyla dışarı transfer edildiği için donarlar.

Havalandırma Paradoksu: Üstten Yalıtım mı, Alttan Havalandırma mı?

Nemle mücadele etmek isteyen arıcılar genellikle bir ikilemde kalır. Bilimsel yaklaşım “sıcak baş, soğuk ayak” ilkesini savunur. Kovanın üstü (kapak altı), nemin yoğuşmasını engellemek için mükemmel şekilde yalıtılmalı (sıcak tutulmalı), kovanın altı veya üstten küçük bir tahliye deliği ise nemli havanın dışarı çıkmasına izin vermelidir. Eğer kovan bir termos gibi tamamen kapatılırsa içerdeki nem hapsolur; eğer çok fazla açık bırakılırsa salkım ısı üretemez hale gelir.

---

Bilimsel Kaynak: Mobus, B. (1998). The Carbon Dioxide Question: What Do We Know About Its Effects on the Honeybee?, American Bee Journal.

3. Teşhis: Termal Çöküş ve Soğuk Şoku

Kovan kapağını açtığınızda ne bir açlık belirtisi ne de aşırı nem izi görüyorsanız, ancak koloni sönmüşse karşı karşıya olduğunuz durum “Termal Çöküş”tür. Arıların kışın ölme nedenleri arasında en sinsi olanı budur; çünkü koloni dışarıdan bakıldığında sağlıklı görünse de içten içe ısınma kapasitesini kaybetmiştir.

Teşhis Belirtisi: Petek Üzerinde Dağınık, Salkım Kuramamış Ölü Arılar

Açlık ölümündeki o sıkı, geometrik salkım yapısının aksine, termal çöküşte arılar petek yüzeyine rastgele dağılmış durumdadır. Birçoğu salkım merkezine ulaşamadan, bulundukları yerde uyuşup kalmış gibi görünür. Bu manzara, koloninin bir bütün olarak hareket etme ve ısıyı koruma koordinasyonunu kaybettiğini kanıtlar.

Kritik Kütle Yasası: Popülasyonun Kovan Hacmini Isıtmaya Yetmemesi

Fiziksel olarak her hacmin ısıtılması için gereken minimum bir enerji (ısı kaynağı) miktarı vardır. Arıcılıkta “Kritik Kütle”, salkımın dış yüzeyinden kaybedilen ısıyı, merkezdeki arıların titreşimle ürettiği ısının dengeleyebildiği minimum arı sayısıdır. Eğer sonbaharda koloni yeterli mevcuda ulaşamamışsa veya kış başında mevcut hızla erimişse, arı sayısı kovan hacmini ve salkım çekirdeğini ısıtmaya yetmez. Sonuç, salkımın termal olarak sürdürülemez hale gelmesidir.

Varroa Bağlantısı: Kış Arılarının (Fat Body) Zayıf Olması ve Bağışıklık Çöküşü

Termal çöküşün asıl mimarı genellikle Varroa akarlarıdır. Yaz sonu ve sonbaharda Varroa baskısı altında yetişen “kış arıları”, biyolojik olarak eksik doğarlar. Bu arıların Fat Body (yağ dokusu) adı verilen, hem bağışıklığı hem de kış boyunca ısı üretmeyi sağlayan yapıları tahrip olmuştur. Arıların kışın ölme nedenleri incelendiğinde, mevcudu fazla olsa bile “kalitesiz” ve “hasta” kış arılarından oluşan kolonilerin, ilk sert soğuk dalgasında termal havlu attığı görülür.

Bilimsel Veri: Salkım Çekirdek Isısının $35^\circ C$ Derecenin Altına Düşme Nedenleri

Normal şartlarda salkım merkezi $35^\circ C$ (yavru varsa) veya en az $20-24^\circ C$ (yavru yoksa) derecede tutulur. Ancak kış arılarının fizyolojik zayıflığı, besin yetersizliği veya aşırı geniş kovan hacmi nedeniyle bu sıcaklık $15^\circ C$ derecenin altına düşmeye başladığında, işçi arıların uçuş kasları işlevini yitirir. Kaslar titreşemediğinde ısı üretimi durur; bu da koloninin “donma noktasına” girmesine değil, metabolik olarak sönmesine neden olur.

---

Bilimsel Kaynak: Meana, A., et al. (2010). The role of Nosema ceranae and Varroa destructor in honey bee colony losses, Environmental Microbiology Reports.

Arı Otopsisi: Kovan Başında Adım Adım Neden Analizi

Kovan kapağını açtığınızda gördüğünüz manzara rastgele değildir. Her fiziksel kanıt, koloninin hayatta kalma mücadelesinin hangi noktada kırıldığını anlatır. İşte arıların kışın ölme nedenleri teşhisinde dikkat etmeniz gereken kritik noktalar:

Ölü Arıların Konumu Neyi Anlatır?

Arıların kovan içindeki son pozisyonu, ölüm anındaki önceliği ortaya koyar.

• Sıkı ve Yukarıda: Arılar üst çıtalara çok yakın ve sıkı bir yumak halindeyse, muhtemelen ısıyı korumaya çalışırken gıdaya ulaşamamışlardır (Açlık).
• Tabanda Dağınık: Eğer ölü arıların çoğu kovan tabanına dökülmüşse, bu genellikle kış ortasında salkımın aniden çözüldüğünü veya Varroa kaynaklı bir virüsün koloniyi hızla bitirdiğini gösterir.
• Çıtaların Arasında Gevşek: Arılar salkım kuramadan, her çerçeveye yayılmış şekilde öldüyse bu ani bir soğuk şokunun işaretidir.

Kovan Tabanındaki Döküntülerin Analizi

Taban tahtası, kovanın “kara kutusu” gibidir. Buradaki döküntüler, arıların kışın ölme nedenleri hakkında en somut verileri sunar.

• Koyu Renkli Balmumu Kırıntıları: Arıların bal mühürlerini açarak ilerlediğini ve gıdaya ulaştığını gösterir. Eğer bu kırıntılar belli bir hatta ilerleyip aniden durmuşsa, ölüm o noktada gerçekleşmiştir.
• Islaklık ve Küf: Taban tahtası vıcık vıcık bir ıslaklık içindeyse, “Sessiz Katil” nemdir.
• Arı Uzuvları ve Kanatlar: Eğer tabanda parçalanmış arı uzuvları varsa, kovan kışın bir farenin (zararlı) saldırısına uğramış ve stres kaynaklı sönme yaşanmış olabilir.

Varroa Hasarı ile Açlık Arasındaki Farkı Nasıl Anlarız?

Bu iki ölüm nedeni sıkça birbirine karıştırılır, ancak dikkatli bir gözle ayırt edilebilir:

1. Kanat Yapısı: Ölü arıların kanatları deforme olmuş (K-kanat veya eksik kanat) ise suçlu yüksek Varroa yüküdür.
2. Beyaz Kristaller: Petek gözlerinin kenarlarında beyaz, tuz benzeri kristaller (Varroa dışkısı) görüyorsanız, koloni açlıktan önce Varroa tarafından zayıflatılmıştır.
3. Hücre İçindeki Arılar: Açlıkta arıların kafası hücrenin en dibindedir. Varroa kaynaklı ölümlerde ise arılar genellikle hücre içinde değil, petek yüzeyinde veya tabanda sönük bir şekilde bulunur.

---

Kovan Başı Teşhis Tablosu

Gözlem Alanı	Açlık (Starvation) Belirtisi	Varroa / Hastalık Belirtisi	Nem (Moisture) Belirtisi
Arı Pozisyonu	Kafalar hücre içinde	Petek üzerinde dağınık	Birbirine yapışmış ve ıslak
Gıda Durumu	Stoklar bitmiş veya uzak	Stok var ama arı yok	Gıdalar ekşimiş veya küflü
Kovan Tabanı	Temiz, sadece arı ölüsü	Varroa döküntüsü ve kanat parçaları	Aşırı ıslaklık ve siyah tortu

Sonuç: Bir Sonraki Baharı Kurtarma Stratejisi

Kış sonunda boşalan kovanlar sadece birer kayıp değil, arılığınızın geleceği için en değerli derslerdir. Arıların kışın ölme nedenleri üzerine yapılan analizler, doğru okunduğunda arıcının teknik becerisini geliştiren bir laboratuvar çıktısına dönüşür. Bahar temizliğine başlamadan önce, kovanın içindeki mesajları doğru anlamak, arıların kışın ölme nedenleri listesindeki maddeleri birer birer elemenin ilk adımıdır.

Kış Kayıplarından Ders Çıkarma: Kayıt Tutmanın Önemi

Başarılı bir arıcılık işletmesinde tesadüflere yer yoktur. Her kovanın kışa giriş mevcudu, stok durumu ve Varroa yükü kayıt altına alınmalıdır. Kovandaki sessiz katil ile mücadelede en güçlü silahınız geçmiş verilerdir. Eğer hangi kovanın neden söndüğünü (açlık, nem veya soğuk) not ederseniz, arıların kışın ölme nedenleri arasından hangisinin sizin arılığınız için daha büyük bir tehdit olduğunu netleştirirsiniz. Unutmayın; kayıt tutulmayan bir arılıkta kış kayıpları her yıl tekrarlanan bir kader haline gelir.

Gelecek Sezon İçin 3 Altın Kural: Güçlü Mevcut, Doğru Stok, Kuru Kovan

Bilimsel teşhis yöntemlerimizi pratik bir koruma kalkanına dönüştürmek için şu üç ilkeyi rehber edinmelisiniz:

1. Güçlü Mevcut (Kritik Kütle): Arıların kışın ölme nedenleri arasında en yaygın olan “termal çöküşü” engellemenin tek yolu, kışa genç ve sağlıklı bir nüfusla girmektir. Varroa mücadelesi Ağustos ayında bitmiş ve kış arıları ($fat bodies$) hasar görmeden yetiştirilmiş olmalıdır.
2. Doğru Stok (Erişilebilirlik): Kovanda sadece balın olması yetmez; bu balın kış salkımının hemen üzerinde veya bitişiğinde, salkımın hareket yönünde dizilmesi gerekir. Arıların kışın ölme nedenleri içinde en trajik olanı açlıktır; bu riski sıfıra indirmek için kış düzeni dikey bir süreklilik arz etmelidir.
3. Kuru Kovan (Termal Yalıtım): Nem oluşumunu engellemek için kovanın üst kısmını bir termos gibi yalıtın, ancak tabanda veya üstte kontrollü bir hava akışına (havalandırma) izin verin. Unutmayın, kuru bir kovan soğukla başa çıkabilir; ancak ıslak bir kovan en sert arıların kışın ölme nedenleri tetikleyicisi olan hipotermiye davetiye çıkarır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Kaynakça

• Morse, R. A., & Flottum, K. (1997). The ABC & XYZ of Bee Culture. A.I. Root Company. (Arı biyolojisi ve kış salkımı mekanizması üzerine temel kaynak).
• COLOSS (Prevention of Honey Bee Colony Losses). Core Project: Winter Losses. coloss.org. (Dünya genelindeki arıların kışın ölme nedenleri üzerine yıllık izleme raporları ve teşhis protokolleri).
• Mobus, B. (1998). The Carbon Dioxide Question: What Do We Know About Its Effects on the Honeybee?. American Bee Journal. (Kovan içi nem, havalandırma ve kondansasyon fiziği üzerine bilimsel makale).
• Meana, A., et al. (2010). The role of Nosema ceranae and Varroa destructor in honey bee colony losses. Environmental Microbiology Reports. (Varroa ve Nosema’nın kış kayıplarındaki doğrudan etkisi üzerine araştırma).
• Seeley, T. D. (2019). The Lives of Bees: The Untamed Ecology of Wild Honey Bees. Princeton University Press. (Arıların doğal ortamlarda soğukla başa çıkma stratejileri ve termoregülasyon üzerine güncel veriler).